Në vendet e ish-Jugosllavisë, Dita Ndërkombëtare e të Zhdukurve, 30 gusht 2026, u shënua kryesisht si një detyrim protokollar. Deklaratat e kujdesit për të gjithë të zhdukurit nuk u shoqëruan me kërkesa të përbashkëta, marrëveshje për bashkëpunim apo qasje në materialet arkivore, të cilat shtetet i trajtojnë si çështje të “interesit kombëtar”.
Vdekja e Ratko Mladićit, komandantit të Ushtrisë së Republikës Srpska gjatë luftës, mbizotëroi në hapësirën publike. Mladići u dënua me vendim të formës së prerë për gjenocidin ndaj rreth 8.000 boshnjakëve në Srebrenicë në korrik 1995; për përndjekjen dhe zhvendosjen me forcë të boshnjakëve dhe kroatëve në mbarë Bosnjë e Hercegovinën; për sulmet me snajper, granatimet dhe terrorizimin e civilëve gjatë rrethimit të Sarajevës; si dhe për marrjen peng të pjesëtarëve të forcave paqeruajtëse të OKB-së gjatë sulmeve ajrore të NATO-s në vitin 1995. (Burimi: IRMCT, aktgjykimi i formës së prerë në çështjen Mladić, 8 qershor 2021.)
Në Serbi dhe në Republikën Srpska, autoritetet e lanë në hije fatin e personave të zhdukur në luftërat e viteve 1990, duke shprehur mirënjohje ndaj Ratko Mladićit për të ashtuquajturën “mbrojtje të popullit serb”, duke akuzuar Hagën se ishte përgjegjëse për vdekjen e tij dhe duke deklaruar se shteti i detyrohej atij një varrim ushtarak dhe nderime shtetërore.
Në Serbi, mediat e kontrolluara nga pushteti nxitën atmosferën nacionaliste. Informer botoi titullin “U vra Ratko Mladići”, duke pretenduar se bëhej fjalë për një “krim pas torturave në Scheveningen”, ndërsa Večernje novosti botoi titullin “Haga vrau krijuesin e Srpskës”. Informer TV njoftoi se “Tribunali i Hagës ia shoi jetën gjeneralit”. Radio-Televizioni i Serbisë e hapi edicionin qendror të lajmeve me pamje arkivore të Mladićit me uniformë, pa përmendur krimet për të cilat ai u dënua me vendim të formës së prerë me burgim të përjetshëm. (Burimi: Istinomer, 28 gusht 2026.)
Në qendër të Obrenovcit u pikturua një mural i madh me portretin e Ratko Mladićit dhe me mesazhin: “Do të jetoj për sa kohë të ekzistojnë fisi dhe populli ynë. Do të bëjnë kryqin edhe ata që nuk duan.” Pas përfundimit të muralit, qytetarët e mbledhur para tij ndezën flakadanë dhe fishekzjarre në shenjë lamtumire. (Burimet: NS Uživo dhe Glas Srpske, 1 shtator 2026.)
Ministri i Drejtësisë i Serbisë, Nenad Vujić, ishte zyrtari i parë që reagoi ndaj lajmit për vdekjen e Ratko Mladićit. Ai e njoftoi publikun se kishte dërguar një ekip në Hagë për marrjen e mbetjeve mortore dhe se Mladići do të varrosej me nderimet më të larta shtetërore dhe ushtarake. Kryetari i partisë në pushtet, Miloš Vučević, foli për oficerët që “mbrojtën popullin serb”, ndërsa ministri i Punëve të Brendshme, Ivica Dačić, e akuzoi Tribunalin e Hagës se në rastet e Slobodan Miloševićit dhe Ratko Mladićit kishte treguar “fytyrën e tij anticivilizuese”. Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vučić, e zbuti njoftimin e ministrit të Drejtësisë për nderime shtetërore dhe ushtarake, duke folur për një varrim “të hijshëm dhe dinjitoz”, në marrëveshje me familjen. Në të njëjtën kohë, ai e akuzoi Tribunalin e Hagës se kishte dashur që Mladići të vdiste në burg, ndërsa më pas foli për “standarde të dyfishta”. (Burimet: RTS, RTV, Blic dhe Reuters, 28 gusht 2026.)
Në Zvornik, në Republikën Srpska, vetëm disa orë pas vdekjes së Mladićit u organizua një marshim me fotografitë e tij dhe me flamujt e Serbisë dhe të Republikës Srpska. Në Republikën Srpska u mbajtën tubime dhe shërbesa fetare për nder të tij. Në Bratunac, në Kishën e Fjetjes së Hyjlindëses së Shenjtë, u mbajt një shërbesë përkujtimore, ku morën pjesë shumë qytetarë dhe anëtarë të Organizatës lokale të Veteranëve. Në dhomën përkujtimore në Bratunac u hap edhe një libër ngushëllimesh, ku qytetarët shkruan mesazhe mirënjohjeje. Me mbështetjen e autoriteteve të Republikës Srpska, organizatat e veteranëve filluan të mblidhnin të dhënat e qytetarëve të interesuar për udhëtim të organizuar në varrim, ndonëse ende nuk diheshin as data, as vendi i varrimit. (Burimi: SRNA, 28 gusht 2026.)
Ndryshe nga Serbia, në Bosnjë e Hercegovinë Dita Ndërkombëtare e të Zhdukurve ishte më e dukshme përmes tubimeve të familjeve, ekspozitave dhe raportimeve mediatike. Megjithatë, edhe atje shënimi i kësaj dite u shoqërua me lajme për nderimet e paralajmëruara shtetërore dhe ushtarake për Mladićin në Serbi dhe për tubimet e mbajtura për nder të tij në Republikën Srpska. Përfaqësuesit e institucioneve shtetërore dhe të shoqatave të familjeve folën për nevojën e gjetjes së të gjithë të zhdukurve, por deklaratat dhe kërkesat e tyre konkrete u përqendruan përsëri kryesisht te viktimat e komunitetit të tyre kombëtar.
Fakte për personat e zhdukur
Në Bosnjë e Hercegovinë ende kërkohen 7.588 persona të zhdukur. Instituti për Personat e Zhdukur i Bosnjë e Hercegovinës thotë se ende kërkohen rreth 900 persona që u zhdukën pas rënies së Srebrenicës. Sipas të dhënave të Detektorit, familjet e dhjetë viktimave të identifikuara ende nuk kanë dhënë pëlqimin për varrimin e tyre, kryesisht sepse janë gjetur vetëm pjesë jo të plota të mbetjeve të tyre mortore. Për 36 viktima të tjera ekziston identifikimi me ADN, por familjet e tyre nuk e kanë përfunduar procedurën e identifikimit zyrtar. (Burimet: Instituti për Personat e Zhdukur i Bosnjë e Hercegovinës/Detektor, 28 gusht 2026, dhe Detektor, 2 korrik 2026.)
Sipas të dhënave zyrtare, në Kroaci ende kërkohen 1.725 persona: fati i 1.341 personave nuk dihet, ndërsa për 384 persona është konstatuar se kanë vdekur, por nuk dihet vendi ku janë varrosur. Ministria e Veteranëve Kroatë thotë se gjatë vitit 2026 është zbardhur fati i 20 personave. Në mesin e tyre janë gjashtë persona të nacionalitetit serb, mbetjet mortore të të cilëve ishin zhvarrosur në Vinkovci, Pačetin, Donji Rajić, Petrinja, Dobropoljci dhe Zadar. (Burimet: Ministria e Veteranëve Kroatë, 30 gusht 2026; evidenca e FDH-së për personat e identifikuar të nacionalitetit serb, gjendja më 1 shtator 2026.)
Sipas evidencës së shoqatës Veritas, ende nuk është zbardhur fati i 1.462 personave të nacionalitetit serb nga territori i Kroacisë, mes të cilëve janë 1.053 civilë dhe 403 gra. (Burimi: Qendra e Dokumentacionit dhe Informacionit Veritas, 28 gusht 2026.)
Në lidhje me luftën në Kosovë ende kërkohen rreth 1.600 persona. (Burimi: ICMP, 27 gusht 2026.) Formimi i Komisionit të Përbashkët të Serbisë dhe Kosovës dhe takimi i tij i parë në janar 2026 nuk çuan në vendosjen e punës së përbashkët operative. (Burimi: EEAS, 23 janar 2026.) Nuk ka të dhëna publike për verifikime apo zhvarrosje të përbashkëta në terren, qasje të ndërsjellë në lokacione dhe arkiva, ose raste të zgjidhura përmes punës së përbashkët. Në Serbi nuk ka filluar verifikimi i asnjërës prej varrezave masive të zhvarrosura më parë, për të cilat Komisioni i Kosovës për Personat e Zhdukur kishte kërkuar kërkim të përsëritur. (Burimet: shqyrtimi i të dhënave të disponueshme publikisht nga FDH-ja deri më 1 shtator 2026; Radio Evropa e Lirë, 5 shtator 2024.)
Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) njoftoi se, nga shtatori 2024 deri në gusht 2026, u kishte dorëzuar komisioneve kompetente 60 raporte të reja për përputhje të ADN-së, të cilat mundësojnë identifikime të reja. (Burimi: ICMP, 27 gusht 2026.)
Sipas të dhënave të Rrjetit të Pajtimit REKOM, FDH-së dhe FDH Kosovë, nga korriku 2024 deri më 1 shtator 2026 është përcaktuar identiteti i së paku 33 personave të zhdukur. Në mesin e tyre janë 31 shqiptarë dhe Ružica Štakić, një grua malazeze nga Gjakova/Đakovica. Identiteti i tyre është përcaktuar përmes analizës së ADN-së të kryer nga ICMP-ja. Komisioni i Qeverisë së Serbisë për Personat e Zhdukur përmendi edhe identifikimin e një personi të nacionalitetit rom, por emri i tij, vendi dhe data e zhvarrosjes, si dhe data e identifikimit, nuk janë bërë publike. (Burimet: evidenca e Rrjetit të Pajtimit REKOM, FDH-së dhe FDH Kosovë, gjendja më 1 shtator 2026; Komisioni i Qeverisë së Serbisë për Personat e Zhdukur, deklarata e Veljko Odalovićit, 28 gusht 2026.)
Personat e zhdukur të identifikuar në lidhje me luftën në Kosovë: 30 korrik 2024–1 shtator 2026
(Burimi: Baza e të dhënave “Libri i Kujtimit i Kosovës”)
Gani (Rifat dhe Mihane) Baleci
Ganiu vdiq më 31 mars 1999 në spitalin e Prishtinës nga plagët e marra kur u përmbys traktori që po drejtonte. Menjëherë pas luftës, familja mësoi se ai ishte varrosur në varrezat e fshatit Matiqan/Matičane, por pas një kohe varri u zhvendos në një vend të panjohur për familjen. Mbetjet e tij mortore u zhvarrosën më 5 tetor 2023 në Matiqan/Matičane. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit në fillim të korrikut 2024.
Ganiu u varros më 14 korrik 2024 në fshatin Çikatovë e Re/Novo Čikatovo, komuna Drenas/Glogovac.
Ružica (Nikola dhe Milosava) Štakić
Deri më 8 qershor 1999, Ružica punonte si arkëtare në ndërmarrjen Kompresor në Gjakovë/Đakovica. Atë ditë kolegët e panë për herë të fundit. Mbetjet e saj mortore u zhvarrosën në Gjakovë/Đakovica, por nuk ka të dhëna për vendin e saktë. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit më 16 tetor 2024.
Ajo u varros më 11 prill 2025 në Gnjili Potok, afër Andrijevicës në Mal të Zi, ku është varrosur edhe nëna e saj.
Feriz (Haxhi dhe Zoje) Mrasori
Forcat serbe e pushkatuan Ferizin dhe më shumë se 100 burra të tjerë shqiptarë më 31 mars 1999 në Pastasellë/Pusto Selo. Mbetjet e tij mortore i mori dhe i varrosi një familje nga Savrovë/Savrovo, duke besuar se i përkisnin anëtarit të familjes së tyre. Njëzet e katër vjet më vonë, mbetjet e varrosura u zhvarrosën. Me autopsi u konstatua se shkaku i vdekjes ishte një plagë tejshpuese nga arma e zjarrit në anën e djathtë të kafkës. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit në fillim të dhjetorit 2024.
Ferizi u varros më 18 dhjetor 2024 në varrezat e viktimave të luftës në Pastasellë/Pusto Selo.
Selman (Halit dhe Halumshahe) Dema
Selmani u pa për herë të fundit më 4 maj 1999 në dyqanin familjar të pajisjeve elektroshtëpiake “Ilirajana” në Rahovec/Orahovac, prej nga pjesëtarët e policisë së Republikës së Serbisë, në prani të dr. Vekoslav Simićit, e morën atë, bashkëshorten dhe vëllanë e tij. Mbetjet e tij mortore u zhvarrosën më 26 tetor 2023 në fshatin Arbenë/Dušanovo, afër Prizrenit. Me autopsi u konstatua se shkaku i vdekjes ishte një plagë tejshpuese nga arma e zjarrit në kokë. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit në fillim të dhjetorit 2024.
Selmani u varros më 21 dhjetor 2024 në Rahovec/Orahovac.
Ismail (Hazir dhe Nazife) Parduzi dhe Ilmi (Fazli dhe Xhylë) Aliu
Ata u panë për herë të fundit më 14 prill 1999, kur pjesëtarët e Sekretariatit të Punëve të Brendshme (SUP) të Mitrovicës i morën nga shtëpia e Fahredin Berishës, në pjesën jugore të Mitrovicës, për një “bisedë informative”.
Mbetjet e tyre mortore u zhvarrosën në vitin 2023 nga varrezat e fshatit Vidimiriq/Vidomirić. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë i lëshoi certifikatat e vdekjes dhe identifikimit të mbetjeve mortore në fillim të tetorit 2024.
Ismaili u varros më 26 tetor 2024 në fshatin Vesekofc/Vesekovce, ndërsa Ilmiu më 20 dhjetor 2024 në fshatin Strofc/Strovce, komuna Vushtrri/Vučitrn.
Ramadan (Jonuz dhe Hilmije) Hoxha, Xhavit (Zymer dhe Miradije) Maloku, Xheladin (Jetish dhe Hajrije) Kabashi, Agim (Hysen dhe Elheme) Syla dhe Besim (Bajram dhe Fahrije) Berisha
Pjesëtarët e Ushtrisë së Jugosllavisë (UJ) i pushkatuan Ramadanin, Xhavitin, Xheladinin, Agimin dhe Besimin, si dhe të paktën 30 shqiptarë të tjerë, më 30 mars 1999 pranë murit prej betoni në rrugën nga fshati Polac/Poljance në drejtim të Skenderajt/Srbica.
Mbetjet mortore të Ramadanit, Xhavitit, Agimit dhe Xheladinit u zhvarrosën në vitin 2023 nga varrezat pranë ish-fabrikës së municionit në Prekaz. Të dhënat e disponueshme tregojnë se me autopsi u konstatua se shkaku i vdekjes së Xhavitit ishte një plagë tejshpuese nga arma e zjarrit në pjesën e legenit, ndërsa shkaku i vdekjes së Besimit ishte një plagë tejshpuese nga arma e zjarrit në kokë; shkaku i vdekjes së Agimit nuk u konstatua. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë i lëshoi certifikatat e vdekjes dhe identifikimit të mbetjeve mortore të Ramadanit, Xhavitit, Agimit dhe Besimit në fund të shtatorit 2024, ndërsa për Xheladinin në fillim të janarit 2025.
Ramadani u varros më 1 tetor 2024 në fshatin Domanek/Domonek. Xhaviti u varros po atë ditë në fshatin Poluzhë/Poluže, ndërsa Agimi dhe Besimi në fshatin Shtuticë/Štutice. Xheladini u varros më 19 janar 2025 në varrezat e dëshmorëve në fshatin Polac/Poljance.
Adem (Hazir dhe Xhevë) Gashi, Osman (Kadri dhe Nefise) Fejza, Sheremet (Brahim dhe Zoje) Ismajli, Bekim (Hashim dhe Aze) Hasani, Bekim (Muharrem dhe Zyhra) Gashi, Mentor (Xhemail dhe Shukrije) Myrtaj, Vehbi (Pajazit dhe Fetije) Halilaj, Mentor (Maliq dhe Ganimete) Kryeziu, Sahit (Ahmet dhe Xhemile) Gashi, Sabedin (Kadri dhe Nafije) Kryeziu dhe Shkëlzen (Rifat dhe Dinore) Hajdaraj
Ata u panë për herë të fundit më 2 prill 1999 në fshatin Kralan/Kraljan, në një grup prej 95 burrash të rinj, të cilët i ndaluan pjesëtarët e Ushtrisë së Jugosllavisë, ndërsa familjet e tyre u detyruan të largoheshin për në Shqipëri. Pas luftës, në shtator 2001, mbetjet mortore të 19 burrave u zbuluan në një varrezë masive pranë liqenit të Perućacit në Serbi, ndërsa mbetjet e 16 burrave në varrezat në Gjakovë/Đakovica dhe Kralan/Kraljan. Mbetjet e tyre mortore u zhvarrosën më 19 tetor 2023 në fshatin Bistrazhin/Bistražin. Me autopsi nuk u konstatua një shkak i caktuar i vdekjes. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë i lëshoi certifikatat e vdekjes dhe identifikimit të mbetjeve mortore më 14 shkurt 2025.
Adem Gashi, Osman Fejza, Sheremet Ismajli, Bekim Hasani, Sahit Gashi, Bekim Gashi dhe Shkëlzen Hajdaraj u varrosën më 4 prill 2025 në varrezat e viktimave të luftës Kodra e Kuqe/Crveni breg, në fshatin Grabanicë/Grabanica. Mentor Myrtaj u varros po atë ditë në fshatin Jashanicë/Jošanica, Mentor Kryeziu në fshatin Bubavec/Bobovac, ndërsa Vehbi Halilaj në fshatin Llapqevë/Lapčevo. Sabedin Kryeziu u varros më 21 mars 2025 në fshatin Mleqan/Mlečan.
Elhami (Qamili dhe Habibe) Tahiraga
Elhami u vra më 18 korrik 1998 pranë pompës së benzinës në hyrje të Rahovecit/Orahovac. Trupi i tij mbeti në automjetin mbi të cilin kishin qëlluar pjesëtarët e forcave serbe. Mbetjet mortore u zhvarrosën më 9 shtator 2003 në Rahovec/Orahovac. Me autopsi nuk u konstatua një shkak i caktuar i vdekjes. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit më 18 shkurt 2025.
Ai u varros më 25 prill 2025 në Rahovec/Orahovac.
Xhemali (Bajram dhe Sabrije) Kabashi
Mbetjet mortore u zhvarrosën në dy raste të ndara, më 27 korrik 2000 dhe 29 tetor 2024, nga varrezat në fshatin Sopijë/Sopine, komuna Suharekë/Suva Reka. Me autopsi u konstatua se shkaku i vdekjes ishte një plagë tejshpuese nga arma e zjarrit në pjesën e barkut. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit më 3 nëntor 2025.
Ai u varros më 16 nëntor 2025 në varrezat e fshatit Sopijë/Sopine.
Rasim (Mehmet dhe Rukije) Koci
Rasimin e pa për herë të fundit i afërmi i tij Hysen Shoshi më 3 prill 1999 në fshatin Skivjan/Skivjane, kur Rasimi u ndal tek ai gjatë rrugës për në fshatin Ramoc. Ishte lagur nga shiu. Qëndroi katër orë, derisa iu thanë rrobat. Hyseni i dha një biçikletë dhe Rasimi u nis drejt Ramocit, por nuk arriti atje. Mbetjet e tij mortore u zhvarrosën më 17 tetor 2003 pranë lumit Drin/Drim në Krushë të Vogël/Mala Kruša, komuna Prizren. Me autopsi nuk u konstatua shkaku i vdekjes. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit më 22 janar 2026.
Ai u varros më 31 janar 2026 në varrezat e viktimave të luftës në lagjen Çabrat/Čabrat në Gjakovë/Đakovica.
Agron (Sdari dhe Zejnepe) Gjocaj
Agroni u pa për herë të fundit më 16 gusht 1998, kur, si pjesë e një grupi të pjesëtarëve të UÇK-së, hyri në një fushë të minuar në malin Bogiçevica/Bogićevica. Mbetjet e tij mortore u zhvarrosën më 28 qershor 2025 në varrezat në Gjakovë/Đakovica. Shkaku i vdekjes nuk u konstatua. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit më 4 shkurt 2026.
Ai u varros më 21 shkurt 2026 në Kompleksin Memorial të Dëshmorëve në Baballoq/Babaloć, komuna Deçan/Dečane.
Masar (Ymer dhe Zojë) Dushi, Bali (Pajazit dhe Sofije) Gashi dhe Fadil (Shaban dhe Hamide) Elezaj
Ata u panë për herë të fundit më 4 prill 1999 në fshatin Kralan/Kraljan, në një grup prej 95 civilësh të rinj shqiptarë, të cilët i ndaluan forcat serbe, ndërsa familjet e tyre u urdhëruan të shkonin drejt Shqipërisë. Mbetjet e tyre mortore u zhvarrosën më 19 tetor 2023 në Bistrazhin/Bistražin. Shkaku i vdekjes nuk u konstatua. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë i lëshoi certifikatat e vdekjes dhe identifikimit të mbetjeve mortore më 4 shkurt 2026.
Ata u varrosën më 27 shkurt 2026 në varrezat e dëshmorëve Kodra e Kuqe/Crveni breg, në fshatin Grabanicë/Grabanica.
Myrteza (Skender dhe Dudije) Dylhasi
Rreth mesditës së 27 marsit 1999, Myrteza, babai i tij Skenderi, Manduha Jetishi dhe dy djemtë e saj, Fatosi dhe Shpendi, ndodheshin në shtëpinë e fqinjit Halim Qerkezi në Gjakovë/Đakovica, kur erdhën tre policë të maskuar. Nga shtëpia i morën Halimin dhe katër djemtë e tij, të afërmit e tyre Vegimin dhe Shpetimin, Skenderin dhe Myrtezën, si dhe djemtë e Manduhas, Fatosin dhe Shpendin.
Mbetjet mortore të Myrtezës u zhvarrosën në fshatin Gjonaj/Đonaj, pranë lumit Drin/Drim. Ende nuk janë identifikuar mbetjet mortore të babait të Myrtezës, Skenderit, të Halimit dhe djemve të tij Armendit dhe Ardianit, si dhe të Shpetimit dhe Shpendit.
Myrteza u varros më 6 mars 2026 në varrezat e Kompleksit Memorial Çabrat/Čabrat në Gjakovë/Đakovica.
Sinan (Fadil dhe Lumnie) Dauti
Nëntëvjeçari Sinan u plagos rëndë kur forcat serbe granatuan Prekazin e Epërm/Gornje Prekaze, komuna Skenderaj/Srbica, më 12 prill 1999. Ai vdiq nga plagët në spitalin në Mitrovicë/Mitrovica. Mbetjet e tij mortore u zhvarrosën më 27 nëntor 2024 nga varrezat në Suhodoll/Suvi Do, komuna Mitrovicë/Mitrovica.
Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit të mbetjeve mortore më 14 prill 2026. Ai u varros më 18 prill 2026 në varrezat e fshatit Prekaz i Epërm/Gornje Prekaze.
Hajdar (Sali dhe Ajshe) Pepaj
Hajdari u vra më 22 maj 1999 në Burgun e Dubravës, afër Istogut/Istok, kur pjesëtarët e një njësie të Policisë Speciale të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë vranë më shumë se 60 të burgosur shqiptarë. Në varrezat e të burgosurve, bashkëshortja e Hajdarit e njohu veshjen e tij në mesin e rrobave të ekspozuara të të burgosurve të varrosur, por trupi i tij nuk ishte në varrin e shënuar me të njëjtin numër si rrobat.
Mbetjet mortore të Hajdarit u zhvarrosën më 11 korrik 2025 në fshatin Pusat e Nikës/Pustenik, komuna Hani i Elezit/Đeneral Janković. Me autopsi u konstatua se shkaku i vdekjes ishte një dëmtim i shpatullës i shkaktuar nga arma e zjarrit. Instituti i Mjekësisë Ligjore në Prishtinë e lëshoi certifikatën e vdekjes dhe identifikimit më 20 qershor 2026.
Ai u varros më 21 qershor 2026 në varrezat e fshatit Kodrali/Kodralije.
Zhvarrosja në komunën e Zubin Potokut
Në gusht 2026, në fshatrat Kalludër/Kaludra dhe Jabukë/Jabuka u zhvarrosën mbetjet mortore të së paku 23 personave. Ka indikacione serioze se mbetjet u përkasin civilëve shqiptarë që u nisën nga Mitrovica më 19 prill 1999, për t’u strehuar në Mal të Zi. Verifikimi i informacionit për këtë varrezë zgjati më shumë se dy dekada, ndonëse Ministria e Punëve të Brendshme e Serbisë, UNMIK-u dhe Policia e Kosovës dispononin të dhëna për krimin dhe vendin e mundshëm të varrimit. (Burimet: Komisioni i Qeverisë së Kosovës për Personat e Zhdukur, 24 gusht 2026; Arkivi i FDH-së.)
Përfundim
Shënimi i sivjetmë i Ditës Ndërkombëtare të të Zhdukurve tregoi përsëri se personat e zhdukur në vendet e ish-Jugosllavisë vazhdojnë të ndahen sipas përkatësisë kombëtare. Politikanët dhe përfaqësuesit e shoqatave të familjeve flasin për të drejtën e çdo familjeje për të vërtetën, por në praktikë u drejtohen vetëm viktimave “të tyre” dhe përgjegjësinë për ngecjen ia atribuojnë vetëm palës tjetër.
Në Serbi, Dita Ndërkombëtare e të Zhdukurve u la në hije nga glorifikimi publik i Ratko Mladićit, i dënuar me vendim të formës së prerë për gjenocid dhe krime të tjera të luftës. Kjo nuk është vetëm falsifikim i së kaluarës, por edhe dehumanizim i viktimave të krimeve në Bosnjë e Hercegovinë: emrat dhe fatet e tyre, si dhe vuajtja e familjeve të tyre, u hoqën nga hapësira publike, në mënyrë që në qendër të saj të vendosej një njeri i dënuar për gjenocid, vrasje, përndjekje dhe terrorizim të civilëve, i cili iu shmang drejtësisë për 16 vjet.
Komisioni i Përbashkët i Serbisë dhe Kosovës mbeti pa rezultate operative: nuk u krye asnjë verifikim i përbashkët në terren, nuk u mundësua qasja e ndërsjellë në arkiva dhe lokacione, ndërsa në Serbi nuk filloi kërkimi i përsëritur i varrezave masive të zhvarrosura më parë, të cilin e kishte kërkuar komisioni i Kosovës. Një komision që nuk çon në shkëmbimin e të dhënave dhe gjetjen e mbetjeve mortore nuk përbën bashkëpunim, por vetëm simulimin e tij.
E drejta për të vërtetën nuk ka kombësi. Kur shteti e glorifikon publikisht një person të dënuar për gjenocid, ndërsa institucionet i ruajnë arkivat dhe informacionet si pronë kombëtare, të zhdukurve u mohohet dukshmëria, viktimave dinjiteti njerëzor dhe familjeve të tyre e drejta për përgjigje.
Nataša Kandić
Rrjeti i Pajtimit REKOM, FDH dhe FDH Kosovë
