Međunarodni dan nestalih, 30. avgusta 2026. godine, u zemljama nekadašnje Jugoslavije obeležen je uglavnom kao protokolarna obaveza. Deklarativnu brigu za sve nestale nisu pratili zajednički zahtevi, dogovor o saradnji niti pristup arhivskoj građi koju države tretiraju kao pitanje „nacionalnog interesa“.
Smrt Ratka Mladića, ratnog komandanta Vojske Republike Srpske, dominirala je javnim prostorom. Mladić je pravosnažno osuđen za genocid počinjen nad oko 8.000 Bošnjaka u Srebrenici u julu 1995. godine; za progon i prisilno premeštanje Bošnjaka i Hrvata širom Bosne i Hercegovine; za snajpersko delovanje, granatiranje i terorisanje civila tokom opsade Sarajeva; kao i za uzimanje pripadnika mirovnih snaga UN za taoce tokom NATO bombardovanja 1995. godine. (Izvor: MRMKS, pravosnažna presuda u predmetu Mladić, 8. 6. 2021.)
U Srbiji i Republici Srpskoj vlasti su sudbinu nestalih u ratovima devedesetih potisnule zahvalnošću Ratku Mladiću za navodnu „odbranu srpskog naroda“, optužbama da je Hag odgovoran za njegovu smrt i porukama da mu država duguje vojničku sahranu i državne počasti.
U Srbiji su mediji pod kontrolom vlasti raspirivali nacionalističko raspoloženje. Informer je objavio naslov „Ubijen Ratko Mladić“, uz tvrdnju da je reč o „zločinu posle torture u Sheveningenu“, dok su Večernje novosti objavile naslov „Hag ubio tvorca Srpske“. Informer TV je saopštio da je „Haški tribunal ugasio život generala“. Radio-televizija Srbije otvorila je centralnu informativnu emisiju arhivskim snimcima Mladića u uniformi, bez navođenja zločina zbog kojih je pravosnažno osuđen na doživotni zatvor. (Izvor: Istinomer, 28. 8. 2026.)
U centru Obrenovca oslikan je veliki mural sa likom Ratka Mladića i porukom: „Živeću dok ima našeg plemena i naroda. Krstiće se i ko neće.“ Nakon završetka oslikavanja, okupljeni građani su ispred murala upalili baklje i priredili vatromet u znak oproštaja. (Izvori: NS Uživo i Glas Srpske, 1. 9. 2026.)
Ministar pravde Srbije Nenad Vujić prvi je reagovao na vest o smrti Ratka Mladića, obavestivši javnost da je poslao tim u Hag radi preuzimanja posmrtnih ostataka i da će Mladić biti sahranjen uz najviše državne i vojne počasti. Predsednik vladajuće stranke Miloš Vučević govorio je o oficirima koji su „branili srpski narod“, a ministar unutrašnjih poslova Ivica Dačić optužio je Haški tribunal da je u slučajevima Slobodana Miloševića i Ratka Mladića pokazao „anticivilizacijsko lice“. Predsednik Srbije Aleksandar Vučić ublažio je najavu ministra pravde o državnim i vojnim počastima izjavom o „pristojnoj i dostojanstvenoj“ sahrani u dogovoru sa porodicom. Istovremeno je optužio Haški tribunal da je želeo da Mladić umre u zatvoru, a potom je govorio o „dvostrukim standardima“. (Izvori: RTS, RTV, Blic i Reuters, 28. 8. 2026.)
U Zvorniku, u Republici Srpskoj, nekoliko sati posle Mladićeve smrti organizovan je marš sa njegovim fotografijama i zastavama Srbije i Republike Srpske. U Republici Srpskoj održani su skupovi i verski obredi u njegovu čast. U Bratuncu je, u Crkvi Uspenja Presvete Bogorodice, služen parastos kojem je prisustvovao veliki broj građana i članova lokalne Boračke organizacije. U spomen-sobi u Bratuncu otvorena je i knjiga žalosti, u koju su se građani upisivali izražavajući zahvalnost. Boračke organizacije su, uz podršku vlasti Republike Srpske, počele da prikupljaju podatke građana zainteresovanih za organizovan odlazak na sahranu, iako još nisu bili poznati ni datum ni mesto sahrane. (Izvor: SRNA, 28. 8. 2026.)
Za razliku od Srbije, u Bosni i Hercegovini je Međunarodni dan nestalih bio vidljiviji kroz skupove porodica, izložbe i medijske izveštaje. Ipak, i tamo je obeležavanje bilo praćeno vestima o najavama državnih i vojnih počasti Mladiću u Srbiji i skupovima održanim njemu u čast u Republici Srpskoj. Predstavnici državnih institucija i udruženja porodica govorili su o potrebi pronalaženja svih nestalih, ali su njihova konkretna obraćanja i zahtevi ponovo bili usmereni prvenstveno na žrtve sopstvene nacionalne zajednice.
Činjenice o nestalima
U Bosni i Hercegovini se još traga za 7.588 nestalih osoba. Institut za nestale osobe BiH navodi da se još traga za oko 900 osoba nestalih posle pada Srebrenice. Prema podacima Detektora, porodice deset identifikovanih žrtava još nisu dale saglasnost za njihov ukop, uglavnom zato što su pronađeni samo nekompletni delovi njihovih tela. Za još 36 žrtava postoji DNK identifikacija, ali njihove porodice nisu završile postupak zvanične identifikacije. (Izvori: Institut za nestale osobe BiH/Detektor, 28. 8. 2026, i Detektor, 2. 7. 2026.)
U Hrvatskoj se, prema zvaničnim podacima, traga za 1.725 osoba: za 1.341 osobom čija sudbina nije poznata i za posmrtnim ostacima 384 osobe za koje je utvrđeno da su smrtno stradale, ali čije mesto ukopa nije poznato. Ministarstvo hrvatskih branitelja navodi da je tokom 2026. godine rešena sudbina 20 osoba. Među njima je šest osoba srpske nacionalnosti, čiji su posmrtni ostaci bili ekshumirani u Vinkovcima, Pačetinu, Donjem Rajiću, Petrinji, Dobropoljcima i Zadru. (Izvori: Ministarstvo hrvatskih branitelja, 30. 8. 2026; evidencija FHP-a o identifikovanim osobama srpske nacionalnosti, stanje 1. 9. 2026.)
Prema evidenciji udruženja Veritas, još nije rasvetljena sudbina 1.462 osobe srpske nacionalnosti sa područja Hrvatske, među kojima su 1.053 civila i 403 žene. (Izvor: DIC Veritas, 28. 8. 2026.)
U vezi sa ratom na Kosovu još se traga za približno 1.600 osoba. (Izvor: ICMP, 27. 8. 2026.) Formiranje Zajedničke komisije Srbije i Kosova i njen prvi sastanak u januaru 2026. godine nisu doveli do uspostavljanja zajedničkog operativnog rada. (Izvor: EEAS, 23. 1. 2026.) Nema javno zabeleženih zajedničkih terenskih provera i ekshumacija, uzajamnog pristupa lokacijama i arhivama niti slučajeva rešenih zajedničkim radom. U Srbiji nije pokrenuta provera nijedne ranije ekshumirane masovne grobnice čiju je ponovnu pretragu zatražila kosovska Komisija za nestala lica. (Izvori: uvid FHP-a u javno dostupne podatke do 1. 9. 2026; Radio Slobodna Evropa, 5. 9. 2024.)
Međunarodna komisija za nestala lica – ICMP objavila je da je od septembra 2024. do avgusta 2026. godine nadležnim komisijama dostavila 60 novih izveštaja o DNK podudaranju koji omogućavaju nove identifikacije. (Izvor: ICMP, 27. 8. 2026.)
Prema podacima REKOM mreže pomirenja, FHP-a i FHP Kosovo, od jula 2024. do 1. septembra 2026. godine utvrđen je identitet najmanje 33 nestale osobe: među njima je 31 Albanac i Ružica Štakić, Crnogorka iz Đakovice/Gjakovë. Njihov identitet utvrđen je DNK analizom koju je sproveo ICMP. Komisija Vlade Srbije navela je i identifikaciju jedne osobe romske nacionalnosti, ali njeno ime, mesto i datum ekshumacije, kao ni datum identifikacije, nisu javno saopšteni. (Izvori: evidencija REKOM, FHP-a i FHP Kosovo, stanje 1. 9. 2026; Komisija Vlade Srbije za nestala lica, izjava Veljka Odalovića, 28. 8. 2026.)
Identifikovane nestale osobe u vezi sa ratom na Kosovu: 30. 7. 2024 – 1. 9. 2026.
(Izvor: Baza podataka Kosovske knjige pamćenja)
Gani (Rifat i Mihane) Baleci
Gani je umro 31. 3. 1999. godine u bolnici u Prištini/Prishtinë od povreda zadobijenih prilikom prevrtanja traktora koji je vozio. Porodica je odmah posle rata saznala da je sahranjen na groblju u selu Matičane/Matiqan, ali je posle nekog vremena grob izmešten na lokaciju koja porodici nije bila poznata. Njegovi posmrtni ostaci ekshumirani su 5. 10. 2023. godine u selu Matičane/Matiqan. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë početkom jula 2024. godine.
Gani je sahranjen 14. 7. 2024. godine u selu Novo Čikatovo/Çikatovë e Re, opština Glogovac/Drenas.
Ružica (Nikola i Milosava) Štakić
Ružica je do 8. 6. 1999. godine radila kao blagajnica u preduzeću „Kompresor“ u Đakovici/Gjakovë. Tog dana kolege su je poslednji put videle. Njeni posmrtni ostaci ekshumirani su u Đakovici/Gjakovë, ali nema podataka o tačnoj lokaciji. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 16. 10. 2024. godine.
Sahranjena je 11. 4. 2025. godine u Gnjilom Potoku kod Andrijevice u Crnoj Gori, gde je sahranjena i njena majka.
Feriz (Haxhi i Zoje) Mrasori
Feriza i još više od 100 albanskih muškaraca srpske snage su streljale 31. 3. 1999. godine u Pustom Selu/Pastasellë. Njegove posmrtne ostatke preuzela je i sahranila porodica iz Savrova/Savrovë, verujući da je reč o njihovom članu porodice. Posle 24 godine sahranjeni posmrtni ostaci su ekshumirani. Obdukcijom je utvrđeno da je uzrok smrti prostrelna rana na desnoj strani lobanje. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë početkom decembra 2024. godine.
Feriz je sahranjen 18. 12. 2024. godine na groblju žrtava rata u Pustom Selu/Pastasellë.
Selman (Halit i Halumshahe) Dema
Selman je poslednji put viđen 4. 5. 1999. godine u porodičnoj prodavnici bele tehnike „Ilirajana“ u Orahovcu/Rahovec, odakle su njega, njegovu suprugu i brata, u prisustvu dr Vekoslava Simića, odveli pripadnici policije Republike Srbije. Njegovi posmrtni ostaci ekshumirani su 26. 10. 2023. godine u selu Dušanovo/Arbenë kod Prizrena/Prizren. Obdukcijom je utvrđeno da je uzrok smrti prostrelna rana u predelu glave. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë početkom decembra 2024. godine.
Selman je sahranjen 21. 12. 2024. godine u Orahovcu/Rahovec.
Ismail (Hazir i Nazife) Parduzi i Ilmi (Fazli i Xhylë) Aliu
Poslednji put su viđeni 14. 4. 1999. godine, kada su ih pripadnici SUP-a Mitrovica iz kuće Fahredina Berishe u južnom delu Mitrovice/Mitrovicë odveli na „informativni razgovor“.
Njihovi posmrtni ostaci ekshumirani su 2023. godine na groblju u selu Vidomirić/Vidimiriq. Potvrdu o smrti i identifikaciji posmrtnih ostataka izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë početkom oktobra 2024. godine.
Ismail je sahranjen 26. 10. 2024. godine u selu Vesekovce/Vesekofc, a Ilmi 20. 12. 2024. godine u selu Strovce/Strofc, opština Vučitrn/Vushtrri.
Ramadan (Jonuz i Hilmije) Hoxha, Xhavit (Zymer i Miradije) Maloku, Xheladin (Jetish i Hajrije) Kabashi, Agim (Hysen i Elheme) Syla i Besim (Bajram i Fahrije) Berisha
Ramadana, Xhavita, Xheladina, Agima i Besima, kao i još najmanje 30 Albanaca, streljali su pripadnici VJ 30. 3. 1999. godine pored betonskog zida na putu od sela Poljance/Polac prema Srbici/Skenderaj.
Posmrtni ostaci Ramadana, Xhavita, Agima i Xheladina ekshumirani su 2023. godine sa groblja u blizini bivše fabrike municije u Prekazu/Prekaz. Raspoloživi podaci pokazuju da je obdukcijom utvrđeno da je uzrok Xhavitove smrti prostrelna rana u predelu karlice, a Besimove prostrelna rana u predelu glave, dok uzrok Agimove smrti nije utvrđen. Potvrdu o smrti i identifikaciji posmrtnih ostataka Ramadana, Xhavita, Agima i Besima izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë krajem septembra 2024. godine, a za Xheladina početkom januara 2025. godine.
Ramadan je sahranjen 1. 10. 2024. godine u selu Domonek/Domanek. Xhavit je sahranjen istog dana u selu Poluže/Poluzhë, a Agim i Besim u selu Štutice/Shtuticë. Xheladin je sahranjen 19. 1. 2025. godine na groblju palih boraca u selu Poljance/Polac.
Adem (Hazir i Xhevë) Gashi, Osman (Kadri i Nefise) Fejza, Sheremet (Brahim i Zoje) Ismajli, Bekim (Hashim i Aze) Hasani, Bekim (Muharrem i Zyhra) Gashi, Mentor (Xhemail i Shukrije) Myrtaj, Vehbi (Pajazit i Fetije) Halilaj, Mentor (Maliq i Ganimete) Kryeziu, Sahit (Ahmet i Xhemile) Gashi, Sabedin (Kadri i Nafije) Kryeziu i Shkëlzen (Rifat i Dinore) Hajdaraj
Poslednji put su viđeni 2. 4. 1999. godine u selu Kraljan/Kralan, u grupi od 95 mlađih muškaraca koje su zadržali pripadnici VJ, dok su njihove porodice primorane da odu u Albaniju. Posle rata, u septembru 2001. godine, posmrtni ostaci 19 muškaraca otkriveni su u masovnoj grobnici pored jezera Perućac u Srbiji, a ostaci 16 muškaraca na grobljima u Đakovici/Gjakovë i Kraljanu/Kralan. Njihovi posmrtni ostaci ekshumirani su 19. 10. 2023. godine u selu Bistražin/Bistrazhin. Obdukcijom nije utvrđen određeni uzrok smrti. Potvrde o smrti i identifikaciji posmrtnih ostataka izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 14. 2. 2025. godine.
Adem Gashi, Osman Fejza, Sheremet Ismajli, Bekim Hasani, Sahit Gashi, Bekim Gashi i Shkëlzen Hajdaraj sahranjeni su 4. 4. 2025. godine na groblju žrtava rata Crveni breg/Kodra e Kuqe u selu Grabanica/Grabanicë. Mentor Myrtaj sahranjen je istog dana u selu Jošanica/Jashanicë, Mentor Kryeziu u selu Bobovac/Bubavec, a Vehbi Halilaj u selu Lapčevo/Llapqevë. Sabedin Kryeziu sahranjen je 21. 3. 2025. godine u selu Mlečan/Mleqan.
Elhami (Qamili i Habibe) Tahiraga
Elhami je ubijen 18. 7. 1998. godine u blizini benzinske pumpe na ulazu u Orahovac/Rahovec. Njegovo telo ostalo je u automobilu u koji su pucali pripadnici srpskih snaga. Posmrtni ostaci ekshumirani su 9. 9. 2003. godine u Orahovcu/Rahovec. Obdukcijom nije utvrđen određeni uzrok smrti. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 18. 2. 2025. godine.
Sahranjen je 25. 4. 2025. godine u Orahovcu/Rahovec.
Xhemali (Bajram i Sabrije) Kabashi
Posmrtni ostaci ekshumirani su u dve odvojene prilike, 27. 7. 2000. i 29. 10. 2024. godine, sa groblja u selu Sopine/Sopijë, opština Suva Reka/Suharekë. Obdukcijom je utvrđeno da je uzrok smrti prostrelna rana u predelu abdomena. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 3. 11. 2025. godine.
Sahranjen je 16. 11. 2025. godine na groblju u selu Sopine/Sopijë.
Rasim (Mehmet i Rukije) Koci
Rasima je poslednji video rođak Hysen Shoshi 3. 4. 1999. godine u selu Skivjane/Skivjan, kada je svratio kod njega na putu za selo Ramoc/Ramoc. Bio je mokar od kiše. Zadržao se četiri sata, dok mu se odeća nije osušila. Hysen mu je dao bicikl i Rasim je otišao prema Ramocu/Ramoc, ali tamo nije stigao. Posmrtni ostaci ekshumirani su 17. 10. 2003. godine u blizini reke Drim/Drin u Maloj Kruši/Krushë e Vogël, u opštini Prizren/Prizren. Obdukcijom nije utvrđen uzrok smrti. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 22. 1. 2026. godine.
Sahranjen je 31. 1. 2026. godine na groblju žrtava rata u naselju Čabrat/Çabrat u Đakovici/Gjakovë.
Agron (Sdari i Zejnepe) Gjocaj
Agron je poslednji put viđen 16. 8. 1998. godine, kada je u grupi pripadnika OVK ušao u minsko polje na planini Bogićevica. Posmrtni ostaci ekshumirani su 28. 6. 2025. godine na groblju u Đakovici/Gjakovë. Uzrok smrti nije utvrđen. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 4. 2. 2026. godine.
Sahranjen je 21. 2. 2026. godine u Memorijalnom kompleksu palih boraca u Babaloću/Baballoq, opština Dečane/Deçan.
Masar (Ymer i Zojë) Dushi, Bali (Pajazit i Sofije) Gashi i Fadil (Shaban i Hamide) Elezaj
Poslednji put su viđeni 4. 4. 1999. godine u selu Kraljan/Kralan, u grupi od 95 mlađih albanskih civila koje su srpske snage zadržale, dok su njihove porodice uputile prema Albaniji. Njihovi posmrtni ostaci ekshumirani su 19. 10. 2023. godine u Bistražinu/Bistrazhin. Uzrok smrti nije utvrđen. Potvrdu o smrti i identifikaciji posmrtnih ostataka izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 4. 2. 2026. godine.
Sahranjeni su 27. 2. 2026. godine na groblju palih boraca Crveni breg/Kodra e Kuqe u selu Grabanica/Grabanicë.
Myrteza (Skender i Dudije) Dylhasi
Myrteza, njegov otac Skender, Manduha Jetishi i njena dva sina, Fatos i Shpend, nalazili su se u kući komšije Halima Qerkezija u Đakovici/Gjakovë kada su oko podneva 27. 3. 1999. godine došla tri maskirana policajca. Iz kuće su odveli Halima i njegova četiri sina, njihove rođake Vegima i Shpetima, Skendera i Myrtezu, kao i Manduhine sinove Fatosa i Shpenda.
Myrtezini posmrtni ostaci ekshumirani su u selu Đonaj/Gjonaj, u blizini reke Drim/Drin. Još nisu identifikovani posmrtni ostaci Myrtezinog oca Skendera, Halima i njegovih sinova Armenda i Ardiana, kao ni Shpetima i Shpenda.
Myrteza je sahranjen 6. 3. 2026. godine na groblju Memorijalnog kompleksa Čabrat/Çabrat u Đakovici/Gjakovë.
Sinan (Fadil i Lumnie) Dauti
Devetogodišnji Sinan je teško ranjen kada su srpske snage 12. 4. 1999. godine granatirale Gornje Prekaze/Prekaz e Epërm, opština Srbica/Skenderaj. Umro je u bolnici u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë od zadobijenih povreda. Posmrtni ostaci ekshumirani su 27. 11. 2024. godine sa groblja u Suvom Dolu/Suhodoll, opština Mitrovica/Mitrovicë.
Potvrdu o smrti i identifikaciji posmrtnih ostataka izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 14. 4. 2026. godine. Sahranjen je 18. 4. 2026. godine na groblju u selu Gornje Prekaze/Prekaz e Epërm.
Hajdar (Sali i Ajshe) Pepaj
Hajdar je ubijen 22. 5. 1999. godine u zatvoru Dubrava kod Istoka, kada su pripadnici jedinice Specijalne policije MUP-a Srbije ubili više od 60 albanskih zatvorenika. Na groblju zatvorenika Hajdarova supruga je među izloženom odećom sahranjenih zatvorenika prepoznala njegovu odeću, ali njegovog tela nije bilo u grobu označenom istim brojem kao odeća.
Hajdarovi posmrtni ostaci ekshumirani su 11. 7. 2025. godine u selu Pustenik/Pusat e Nikës, opština Đeneral Janković/Hani i Elezit. Obdukcijom je utvrđeno da je uzrok smrti povreda ramena naneta vatrenim oružjem. Potvrdu o smrti i identifikaciji izdao je Institut za sudsku medicinu u Prištini/Prishtinë 20. 6. 2026. godine.
Sahranjen je 21. 6. 2026. godine na groblju u selu Kodralije/Kodrali.
Ekshumacija u opštini Zubin Potok
U selima Kaludra i Jabuka, u avgustu 2026. godine, ekshumirani su posmrtni ostaci najmanje 23 osobe. Postoje ozbiljne indicije da pripadaju albanskim civilima koji su 19. aprila 1999. godine krenuli iz Kosovske Mitrovice/Mitrovicë da se sklone u Crnu Goru. Provera informacije o toj grobnici trajala je duže od dve decenije, iako su MUP Srbije, UNMIK i Kosovska policija raspolagali podacima o zločinu i mogućoj lokaciji ukopa. (Izvori: Komisija Vlade Kosova za nestala lica, 24. 8. 2026; arhiva FHP-a.)
Zaključak
Ovogodišnje obeležavanje Međunarodnog dana nestalih ponovo je pokazalo da se nestale osobe u zemljama nekadašnje Jugoslavije i dalje dele prema nacionalnoj pripadnosti. Političari i predstavnici udruženja porodica govore o pravu svih porodica na istinu, dok se u praksi obraćaju isključivo „svojim“ žrtvama i odgovornost za zastoj pripisuju samo drugoj strani.
U Srbiji je Međunarodni dan nestalih potisnut javnim veličanjem Ratka Mladića, pravosnažno osuđenog za genocid i druge ratne zločine. To nije samo falsifikovanje prošlosti, već dehumanizacija žrtava zločina u Bosni i Hercegovini: njihova imena, sudbine i patnja njihovih porodica uklonjeni su iz javnog prostora da bi se u njegovom središtu našao čovek osuđen za genocid, ubistva, progon i terorisanje civila, koji se 16 godina skrivao od pravde.
Zajednička komisija Srbije i Kosova ostala je bez operativnih rezultata: nije sprovedena nijedna zajednička terenska provera, nije uspostavljen uzajamni pristup arhivama i lokacijama, a u Srbiji nije započeta ponovna pretraga ranije ekshumiranih masovnih grobnica koju je zatražila kosovska komisija. Komisija koja ne dovodi do razmene podataka i pronalaska posmrtnih ostataka ne predstavlja saradnju, već njenu simulaciju.
Pravo na istinu nema nacionalnost. Dok država javno slavi osuđenog za genocid, a institucije čuvaju arhive i informacije kao nacionalni posed, nestalima se oduzima vidljivost, žrtvama ljudsko dostojanstvo, a njihovim porodicama pravo na odgovor.
Nataša Kandić
REKOM mreža pomirenja, FHP i FHPK
