Informacija o mogućoj masovnoj grobnici u selu Mala Kaludra/Kalludër e Vogël, u opštini Zubin Potok na Kosovu, javno je dostupna od 7. januara 2013. godine, kada je dnevni list na albanskom jeziku Zëri objavio tekst i izjavu Srbina Ranka Tepavca o ubistvu 23 albanska civila i tajnom ukopu njihovih tela u dolini sela Mala Kaludra/Kalludër e Vogël. Izjavu je dao istražiteljima UNMIK-a i Kosovskoj policiji 7. februara 2003. godine.
U izjavi na srpskom jeziku Tepavac je detaljno opisao događaj od 19. aprila 1999. godine: tokom rata boravio je u Velikoj Kaludri; video je grupu albanskih civila koju je zaustavila grupa Jovice Utvića iz Male Kaludre; Jovica im je uzeo novac i dragocenosti, uz obećanje da će ih pustiti da krenu prema Ulcinju; potom im je naredio da se okrenu i, kada su to učinili, pucao je u njih i ubio ih; neko od prisutnih odmah je obavestio policiju, koja je došla u selo i naredila: „Zakopajte te koje ste ubili.”
Fond za humanitarno pravo i Fond za humanitarno pravo Kosova ne raspolažu podacima o postupanju UNMIK-a i Kosovske policije nakon saznanja o ubistvu 23 Albanaca i masovnoj grobnici u selu Mala Kaludra.
Međutim, detaljno istraživanje o događaju objavili su 2024. godine u drugoj knjizi Kosovske knjige pamćenja, pod nazivom Dostojanstvo za nestale.
Početkom aprila 1999. godine među aktivistima Demokratskog saveza Kosova (DSK) u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë pričalo se da je srpska policija počela da hapsi ugledne članove te partije. Zbog toga je grupa aktivista, među kojima su bili Faruk Spahiu [gradonačelnik Južne Mitrovice 2000-2005], Adem Beqiri, Adem Ademi, Sahit Berani, Hasan Dërvari i Demir Ahmeti, odlučila da se skloni u selo Kotore/Kotorr.
U selu su sreli Xhafera Behramija, s kojim su razgovarali o tome da ih on, kao dobar poznavalac terena, preko planina odvede u Crnu Goru. Pridružili su im se i Shaip Ujkani, Tahir Mëziu, Xhevdet Mëziu, Salih Mëziu, Naser Mëziu, Zymer Mëziu, Selim Mëziu, Shaqir Mëziu, Samir Mëziu, Bekim Mëziu, Xhemail Mëziu, Mahit Ujkani, Faton Ujkani, Shkëlzen Ujkani i Nazim Ujkani.
Iz Kotora/Kotorr krenuli su 19. aprila 1999. godine prema Crnoj Gori. Hodali su preko planina nekoliko sati. Oko ponoći videli su neka svetla. Neki iz grupe su se uplašili i počeli da beže. U izjavi koju je Faruk Spahiu [gradonačelnik Južne Mitrovice 2000-2005] dao FHP-u 2001. godine zapisano je da je on, videvši svetla, legao na zemlju i nije se pomerao. Legli su i Ismet Ferizi i Xhevat Llausha. Bila je tišina i ništa se nije čulo. Nisu znali gde se nalaze. Ne seća se koliko su mirovali na tom mestu. Kada su ustali, krenuli su prema zapadu. Nikoga iz grupe nisu videli. Hodali su nekoliko sati dok nisu stigli u jedno selo. Ušli su u kuću u kojoj nikoga nije bilo i tu prenoćili. Sutradan su ponovo krenuli prema zapadu. Hodali su nekoliko sati i ponovo naišli na selo. U selu su sreli jednog meštanina. Bio je Srbin. Pitali su ga gde se nalaze, a on im je kazao da su u Zubinom Potoku. Faruk ga je pitao poznaje li nekoga ko bi mogao da ih, uz nadoknadu, kolima odveze u Crnu Goru. Rekao im je da ne zna nikoga i da je bolje da se prijave u policijsku stanicu.
Krenuli su dalje. Približilo im se jedno vozilo. Iz njega je izašao naoružani civil i pod pretnjom oružjem ih odveo u policijsku stanicu. Posle nekoliko sati ispitivanja pušteni su.
Jedan policajac ih je odvezao do Kosovske Mitrovice/Mitrovicë.
U izjavi koju je dao istraživaču FHP Kosova 2021. godine, Xhafer Behrami navodi da je grupa muškaraca iz Kosovske Mitrovice/Mitrovicë sredinom aprila 1999. godine došla u Kotore/Kotorr i zatražila njegovu pomoć da se prebace u Crnu Goru. Dobro je poznavao teren jer je i pre rata sekao drva u šumama u toj oblasti. Znao je da se do sela Krligate/Kërligatë može ići, a da dalje nije bezbedno. Bio je naoružan automatskom puškom. S njim je pošao i Shaban Abazi, takođe pripadnik OVK, naoružan bombama.
Behrami navodi da je grupu upozorio da je veoma opasno ići tim putem, ali su svi insistirali da po svaku cenu krenu. Poznavao je doktora Ademija. Kada su krenuli, 19. aprila 1999. godine oko 15 časova, dok su prolazili pored seoske reke, počele su da im se priključuju i druge grupe, po troje-četvoro. Na izlazu iz sela pridružio im se i Idriz Rrecaj, kojeg je takođe poznavao.
Krenuli su kroz šumu oko sela i hodali celu noć, prešavši šume sela Prevlak/Prevllak. Dok su hodali, u daljini su primetili neko svetlo i, u panici da su to srpske snage, razdvojili su se.
Prema Xhaferovim rečima, dozivali su jedni druge, ali se zbog vetra nisu čuli. Okupili su se oko dvadeset minuta kasnije. Videli su da nema Xhevata Llaushe, Faruka Spahiua i Ismeta Ferizija. Nastavili su bez njih, u pravcu sela Mala Kaludra/Kalludër e Vogël. Idriz Rrecaj je bio poslednji u koloni jer nije mogao da hoda, a Demir Ahmeti i Shaban Abazi stigli su na vrh šume. Odatle su videli da na suprotnom bregu ima Srba. Neko je povikao: „Bežite!”, potom se čuo jedan hitac iz puške i naređenje: „Stoj!” Xhafer je video da Demir Ahmeti i Shaban Abazi beže. Ostali su se vratili prema potoku, a on je potrčao za Demirom i Shabanom. Kada su stigli pored sela Dren, Demir je insistirao da se predaju. Xhafer navodi da su se on i Shaban tome protivili jer su bili naoružani. Primetili su civilna kola koja su se kretala asfaltnim putem. Demir je odlučio da se preda i krenuo je prema kući jednog šumara, Srbina, koji je radio s njegovim ocem. Xhafer navodi da je video i čuo Demira kako doziva šumara po imenu „Lane”. Nisu čuli pucnjavu. U daljini su videli neke muškarce kako kose travu i čuli zvona krava. Sledećeg dana Xhafer je stigao u Kotore/Kotorr, a posle njega i Shaban Abazi. Posle rata je saznao da su Xhevat, Faruk i Ismet, koji su se te noći odvojili od grupe, preživeli.
Ljudi pamte ljude
Idriz Rrecaj je završio Višu normalnu školu, a potom Poljoprivredni fakultet. Do 1990. godine radio je u Poljoprivrednoj zadruzi „Produkt” u Srbici/Skënderaj, kada je usled uvođenja privremenih mera u javnim preduzećima otpušten s posla. Bio je aktivista i osnivač odbora LDK-a u Srbici/Skënderaj. Idriz je bio angažovan i u OVK, kao savetnik Jetullaha Gecija, komandanta 112. brigade „Arben Haliti”. Bio je oženjen Xhylom. Imali su četiri ćerke – Valbonu, Fatbardhu, Fatmire i Floru – i tri sina – Gazmenda, Fidaima i Shpetima. Ćerka Valbona i sin Gazmend živeli su u Švajcarskoj. Na listi MKCK-a Idrizov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-801490-01.
Adem Ademi je bio abdominalni hirurg. Radio je kao direktor Hirurškog odeljenja bolnice u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë do 1990. godine, kada je usled uvođenja privremenih mera u javnim preduzećima otpušten s posla. Otvorio je privatnu ordinaciju „Avicena”. Pored toga, pro bono je radio u ambulanti „Majka Tereza” u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë. Živeo je u Ulici Sutjeska, u severnom delu Kosovske Mitrovice/Mitrovicë, sa suprugom Zyhrom i mlađim sinom Erblinom, dok su sin Ilir i ćerka Ilirijana živeli u Londonu. Adem je bio aktivista LDK-a. Erblin, koji je imao devet godina kada je poslednji put video oca, pamti da je otac otišao iz stana 23. marta 1999. godine, a da su on i majka ostali u stanu. Njegova supruga je posle rata istraživala nestanak Adema i ostalih, obilazila mesta kojima se grupa kretala, ali nije došla do informacija o tome šta se dogodilo. Na listi MKCK-a Ademov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-801704-01.
Adem Beqiri je završio Višu pedagošku školu i radio kao sekretar Osnovne škole „Skenderbeu” u selu Pantina/Pantinë. Bio je aktivista LDK-a. Bio je oženjen Halimom. Imali su dva sina – Mentora i Ariana – i ćerku Linditu. Sin Albert je živeo u Nemačkoj. Živeli su u naselju Ferat Dragaj u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë. Doktor Ademi je bio njihov komšija. Na listi MKCK-a Ademov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-800871-01.
Ali Halitaj je završio Pravni fakultet. Radio je u Zavodu za socijalnu pomoć u Srbici/Skënderaj do početka 1999. godine, kada je napustio posao usled pritiska Albanaca zbog toga što je radio u državnoj instituciji. Bio je oženjen Hylom. Imali su tri ćerke – Qerimju, Albulenu i Shkurtu – i dva sina – Remziju i Liridona. Živeli su u selu Kostrc/Kostërc. Supruga ga je poslednji put videla 12. aprila 1999. godine, kada su srpske snage granatirale selo. On je sa Fatmirom i drugim muškarcima otišao prema šumama. Alijeva sestra bila je udata za Fatmira Fazliu. Na listi MKCK-a Alijev nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-802252-01.
Hasan Dërvari je završio Tehnički fakultet i radio kao profesor hemije u srednjoj tehničkoj školi u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë. Bio je aktivista LDK-a od 1989. godine. Bio je oženjen Vahidom. Imali su dve ćerke – Jehonu i Vjosu – i dva sina – Bajrusha i Rinora. Na listi MKCK-a Hasanov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-800968-01. Hasanova supruga Vahide bila je sestra Sahita Beranija.
Sahit Berani je završio srednju tehničku školu. Radio je u rudniku Trepča do 1990. godine, kada je otpušten usled uvođenja privremenih mera u javnim preduzećima. Kratko je radio kao taksista. Živeo je u naselju Tavnik sa suprugom Bukurijom, sinovima Endritom, Astritom i Petritom, majkom i sestrom Sebahate. Otac Rushit preminuo je pre rata na Kosovu. Na listi MKCK-a Sahitov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-801413-01.
Demir Ahmeti je završio Filozofski fakultet i predavao istoriju u Srednjoj školi „Anton Çeta” u Srbici/Skënderaj do 1998. godine, kada je napustio posao i pridružio se OVK. Kada su formirane brigade, bio je u sastavu 112. brigade „Arben Haliti”. Bio je oženjen Qerim(e)om. Imali su dva sina – Ariana i Arlinda. Živeli su u zajednici s njegovim roditeljima i braćom Sabitom i Jaharom, koji je u vreme rata bio oženjen. Na listi MKCK-a Demirov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-803591-01.
Fatmir Fazlia je završio Medicinski fakultet u Prištini/Prishtinë. Kao lekar opšte prakse radio je u ambulanti „Majka Tereza” u Srbici/Skënderaj. Istovremeno je predavao u odeljenju Srednje medicinske škole u selu Poljance/Polac. Fatmir je kao lekar bio angažovan i u OVK. Bio je oženjen Sanijom, Alijevom sestrom. Imali su sina Lorika i dve ćerke – Aulonu i Flaku. Živeli su u selu Turićevac/Turiqec, s Fatmirovim roditeljima i sestrama Aferditom i Linditom. Na listi MKCK-a Fatmirov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-800893-01.
Shaip Ujkani se nakon srednje ekonomske škole zaposlio u društvenom preduzeću „Lux”. Radio je kao prodavac u selu Donje Vinarce/Vinarc i Poshtëm do zatvaranja firme, pre početka rata. Potom je otvorio privatnu prodavnicu, u kojoj je radio do početka 1999. godine, kada ju je zbog ratne situacije zatvorio. Živeo je u selu Donje Vinarce/Vinarc i Poshtëm s roditeljima, bratom Mahitom i sestrom Sadetom.
Mahit Ujkani je završio srednju ekonomsku školu u okviru paralelnog sistema obrazovanja.
Nazim Ujkani je pohađao prvi razred srednje ekonomske škole u okviru paralelnog sistema obrazovanja. Živeo je s roditeljima i sestrama Jehonom i Linditom. Shaipov i Mahitov otac Halil pamti da su njegovi sinovi i sinovci 16. aprila, zajedno sa Ademom Beqirijem, Sahitom Beranijem, Hasanom Dërvarijem i Demirom Ahmetijem, otišli u selo Kotore/Kotorr.
Faton Ujkani je bio student prve godine Tehničkog fakulteta u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë. Živeo je s roditeljima, bratom Shkëlzenom i sestrom Albulenom.
Shkëlzen Ujkani je pohađao prvi razred Srednje ekonomske škole „Hasan Prishtina”. Nastava se odvijala u privatnim kućama i objektima osnovnih škola. Na listi MKCK-a Shaipov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-803590-01, Mahitov pod oznakom BLG-803590-02, Nazimov pod oznakom BLG-803589-01, Fatonov pod oznakom BLG-803588-02, a Shkëlzenov pod oznakom BLG-803588-01.
Braća Shaqir, Samir i Xhemail Mëziu živela su s roditeljima u selu Marina/Marinë. Shaqir je počeo da studira, ali je prekinuo studije i nekoliko godina radio van Kosova. Po povratku 1997. godine nije radio. Ni Samir nije radio. Xhemail je pohađao srednju školu u okviru paralelnog sistema obrazovanja. Na listi MKCK-a Shaqirov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-802196-01, Samirov pod oznakom BLG-802196-02, a Xhemailov pod oznakom BLG-802196-03.
Salih Mëziu je bio oženjen Nailom. Imali su tri sina – Mentora, Kushtrima i Tomora – i dve ćerke – Liridonu i Shqiponje, koja je rođena 20. marta 1999. godine, dok je Naile sa decom bila kod Salihove sestre Feride u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë. Salih je nikada nije video.
Naser i Zymer Mëziu, Salihova braća, živela su sa ocem Osmanom. Majka Hava umrla je pre rata. Naser je povremeno radio kao građevinski radnik. Bio je oženjen Zahidom. Imali su dva sina – Muhameta i Drilona. Zymer je počeo da studira, potom je prekinuo studije i otišao u Nemačku da radi. Vratio se 1998. godine i oženio se Hasimom. Njihov sin Osman rodio se nakon njegovog nestanka, u septembru 1999. godine. Salihov, Naserov i Zymerov otac Osman ubijen je u selu 2. aprila 1999. godine. Na listi MKCK-a Salihov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-802197-01, Naserov pod oznakom BLG-802197-02, a Zymerov pod oznakom BLG-802197-03.
Tahir Mëziu je do penzionisanja 1998. godine radio u firmi „Energoprojekt” u Beogradu. Bio je oženjen Fatimom. Imali su četiri sina – Zenela, Besima, Ajeta i Xhevdeta – i dve ćerke – Luljetu i Elheme. Ćerka Elheme bila je udata, a sin Besim živeo je u Nemačkoj. Na listi MKCK-a Tahirov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-802198-01.
Xhevdet Mëziu je pohađao četvrti razred srednje medicinske škole u Kosovskoj Mitrovici/Mitrovicë. Tahirov sin Zenel, koji je bio pripadnik OVK, poginuo je u avgustu 1998. godine, a sin Ajet ubijen je 2. aprila 1999. godine prilikom pokušaja da pobegne iz Marine/Marinë. Na listi MKCK-a a Xhevdetov pod oznakom BLG-802198-02.
Selim Mëziu je završio Pedagoški fakultet i radio kao učitelj u Osnovnoj školi „Drenica” u selu Poljance/Polac. Živeo je u selu Marina/Marinë sa suprugom Rifete, roditeljima, bratom Xhavitom, koji je bio oženjen, i sestrama Zebihane i Florie. Njegovog oca Kamera i brata Xhavita srpske snage su ubile 2. aprila 1999. godine prilikom pokušaja da pobegnu iz sela. Na listi MKCK-a Selimov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-802199-01.
Bekim Mëziu je završio gimnaziju u okviru paralelnog sistema obrazovanja, a nastava se odvijala u selu Poljance/Polac. Živeo je s roditeljima i sestrama Sadije, Ganimete, Remzije, Miradije i Lumtrije. Braća Avdullah i Musa za vreme rata živela su u Nemačkoj. Na listi MKCK-a Bekimov nestanak evidentiran je pod oznakom BLG-802200-01.
„Zakopajte te koje ste ubili”
Prema izjavi Ranka Tepavca, neko od meštana Male Kaludre/Kalludër e Vogël odmah je obavestio policiju [SUP Kosovska Mitrovica i Policijska stanica u Zubin Potoku] o ubistvu 23 albanska civila. Policija je došla u selo i naredila: „Zakopajte te koje ste ubili.”
Dehumanizacija žrtava
Srpska policija je od dana ubistva znala za zločin i umesto da ga istraži i uhapsi počinioce, naredila je da tela budu zakopana. Ubijeni su tako svedeni na posmrtne ostatke koje treba skloniti, a zločin prikriti.
UNMIK i Kosovska policija su od februara 2003. godine raspolagali informacijama o zločinu i mestu ukopa, ali nema podataka da su sproveli delotvornu istragu i proverili lokaciju.
Takvo postupanje i višedecenijsko nepostupanje predstavljaju nastavak dehumanizacije žrtava: njima je uskraćeno pravo na identitet i dostojnu sahranu, a njihovim porodicama pravo na istinu, grob i mesto sećanja.
Nataša Kandić, RMP, FHP i FHPK
